Kennelijk weet ook de Wikipedia niet wat het is, ik citeer: “Critical Theory is a school of thought that stresses the reflective assessment and critique of society and culture by applying knowledge from the social sciences and the humanities.

Het eerste deel gaat nog wel “school of thought”, het is dus een manier van denken. Maar dan ontspoort het wat mij betreft. Er volgt een rij subjectieve expressies waar ik geen touw meer aan vast kan knopen. Ik denk dat de betekenis van deze zin zo vaag is geworden, dat er geen meer is. Er is nog wel 1 ding dat me opvalt, het gebruik van het woordje “knowledge”. Dat kunnen we ruim gezien vertalen met wetenschap. Maar “the humanities” produceren vrijwel geen wetenschap. Zo hoorde ik onlangs dat 80% van de geproduceerde studies in de humanities nooit geciteerd worden. Dus niemand heeft er wat aan! (een beetje overspits geef ik toe). Maar dat kun je verwachten van een studie richting waar autoethnography veel gebruikt wordt…

Wat is nu eigenlijk critical theory? Laten we de NL wikipedia er eens bijhalen: “De kritische theorie is een door Hegel, Marx, Nietzsche, Weber en Freud geïnspireerde sociologisch-filosofische analyse van de burgerlijk-kapitalistische samenleving, die onder anderen door vertegenwoordigers van de Frankfurter Schule werd gebezigd. De theorie legt de nadruk op de culturele factoren in de ideologie van het kapitalisme.

Weer een heleboel woorden, maar er staat niet wat het nu eigenlijk is. De NL wikipedia heeft ook iets dat ik nogal alarmerend vindt: “Doelstelling van deze theorie is niet alleen het geven van een verklaring voor de werkelijkheid, maar ook het veranderen van de werkelijkheid.

Er van uitgaande dat dit klopt, dan heb ik als amateur wetenschapper daar toch wel wat moeilijkheden mee. Een theorie is een theorie en zou iets moeten verklaren. Het moet voorspellingen doen die getest kunnen worden. En hoewel een theorie wel de wereld zal veranderen kan dat nooit het doel zijn van een theorie. Introductie van het woordje doel geeft imo aan dat een “kritische theorie” geen theorie is maar een ideologie.

Er staan nog het een en ander over de maatschappijanalyse die uit deze ideologie zou voorkomen, één wil ik er uit pikken: “Eén van de overgewaardeerde middelen is economische efficiëntie. Deze efficiëntie wordt erg belangrijk geacht, en is motivatie voor vrijwel alle veranderingen. Menselijke belangen raken aldus ondergeschikt aan economische overwegingen.

Dat duidt duidelijk op ideologie. Want er moet natuurlijk wel iemand zijn die ons verlicht en ons vertelt wat er dan belangrijker is dan economische efficiëntie. Geen marktoplossingen nodig. Hmm… ik denk dat zoiets al eens geprobeerd is… was dat niet communisme?

En daarbij is dit een contradictie: economie is de wetenschap die zich bezighoud met de manier waarop mensen hun oneindige behoeften met eindige middelen vervullen. Ofwel, economie ontstaat uit de manier waarop mensen hun eigenbelang nastreven. Er is nergens een centrale kapitalistische computer die beslist hoeveel iPhones er gemaakt moeten worden en wie deze moet kopen. Economische overwegingen worden door mensen gemaakt, voor hun eigen behoeften. Dus wie denken de “kritische ideologie -sorry- theorie” bedenkers te zijn door te stellen dat zij het beter kunnen? Communisme, inderdaad.

Tot nog toe lijkt het er op dat “kritische ideologie -sorry- theorie” gewoon een ander woord is voor “communisme”.

Er staat nog wel een linkje op de NL Wikipedia pagina die naar de “Standford Encyclopedia of Philosophy” verwijst. Daar vind ik het volgende: ““Critical Theory” in the narrow sense designates several generations of German philosophers and social theorists in the Western European Marxist tradition known as the Frankfurt School.” Wel, daar duikt in ieder geval het woordje “marxistisch” op, een duidelijke koppeling met het communisme.

En hier wordt duidelijk: “According to these theorists, a “critical” theory may be distinguished from a “traditional” theory according to a specific practical purpose: a theory is critical to the extent that it seeks human “emancipation from slavery”,” dat “kritische theorie” helemaal geen theorie is, maar een ideologie. Verrassing verrassing…

Nu komen we iets dichter bij wat “Kritische theorie” is: (Stanford) “a critical theory is adequate only if it meets three criteria: it must be explanatory, practical, and normative, all at the same time. That is, it must explain what is wrong with current social reality, identify the actors to change it, and provide both clear norms for criticism and achievable practical goals for social transformation” en het noemt nog ten minste twee zwaartepunten: feminisme en rasisme. Waarschijnlijk zullen de beoefenaars tegenwoordig de homos, trans etc daaraan nog toevoegen.

En omdat kritische theorie geen theorie is hoeft de verklaring die ze geeft (explanatory) niet bewezen te worden. Hetzelfde geldt natuurlijk voor de voorgestelde oplossing (practical) en hoe de beoogde gelijkstelling (normative) er dan uitziet mag ook iedereen zelf invullen.

En dan komen we -denk ik- dichtbij de echte betekenis van kritische theorie: Een soort van communisme, maar nu niet met “arbeiders” maar “gediscrimineerden” als doelgroep. En zoals de arbeiders bevrijdt zouden moeten worden van de kapitalisten, moeten nu de gediscrimineerden bevrijdt worden van “de blanke westerse mannen”.

“Kritische theorie” is dus geen theorie, en heeft ook niets met kritisch denken te maken. Integendeel. Het is communisme 2.0.