Het volgende artikel is gepost onder filosofie -> Vrije wil

Hebben we vrije wil?

Deze onschuldig ogende vraag heeft een grotere complexiteit dan we op het eerste gezicht zouden denken. Direct verbonden met deze vraag is namelijk de onuitgesproken vraag: zijn we verantwoordelijk voor wat we doen?.

Ik denk zelfs dat deze tweede vraag de belangrijkere is, en dat de vraag naar vrije wil enkel een vooruitgeschoven positie is dat vrije wil noodzakelijk is om verantwoordelijkheid te hebben. En dat is op zich wel begrijpelijk. De meet en regeltechniek weet als geen ander dat terugkoppeling essentieel is voor goed werkende systemen. En verantwoordelijkheid is in wezen niets anders dan een terugkoppeling in de samenleving.

Verantwoordelijkheid is waarom het eigenlijk draait. Vrije wil is waarschijnlijk uitgevonden om verantwoordelijkheid te motiveren.

Is verantwoordelijkheid mogelijk zonder vrije wil? Ik denk het wel en dat is eigenlijk de aanleiding voor dit artikel.

Ontkenners of agnosten met betrekking tot vrije wil kijken naar het electro-chemische brein, en zien alleen actie-reactie plus toeval. Er is geen opening voor vrije wil. Dat wil zeggen, het brein komt tot een beslissing gebaseerd op de electro-chemische actie (plus toeval) en er is geen andere manier om onze zenuwbanen te activeren dan deze. Alles wat we doen is uiteindelijk terug te leiden tot deze basis.

Voorstanders van vrije wil zijn dit uit religieuze overtuiging, of ze wijzen naar het toeval en/of de extreme complexiteit van het brein. Deze complexiteit, zo zeggen ze, maakt het mogelijk dat er vrije wil ontstaat. Met name Stephan Molyneux van freedomainradio neemt dit laatste standpunt in. En natuurlijk weten we nog niet alles over ons brein, dus er is ruimte voor een nog onbekend principe. Dat vrije wil via het toeval zou kunnen werken is een leuk idee, maar er is geen manier om dat vast te stellen. Maar dat is en blijft een ongefundeerde mening.

Nu is het inderdaad waar dat de complexiteit van ons brein zo groot is dat het niet valt te voorspellen welke beslissingen we zullen nemen. Het aantal mogelijke combinaties is gewoon te groot. Bovendien zijn we op elk moment ook aan (sterk wisselende) stimulansen uit de omgeving onderhevig. Dit maakt het voorspellen onmogelijk. Maar het bewijst niet dat er een andere factor (zoals vrije wil) actief is. Ook dit is en blijft een ongefundeerde mening.

Het resultaat is een pat stelling. Geen van beide partijen kan bewijzen dat zij gelijk hebben, of dat de andere partij ongelijk heeft.

Daarom kom ik terug op de verantwoordelijkheid, want daar draait het om. Een systeem met vrije wil en een systeem met toeval zijn niet van elkaar te onderscheiden. Een buitenstaander kan niet zien of een systeem intern vrij is om te beslissen wat het wil, of dat het door toeval een bepaalde richting op gestuurd wordt. Van buiten gezien zijn vrije wil en toeval zijn door elkaar vervangbaar.

Er is echter wel een scheidsrechter: de evolutie (theorie). Slecht gedrag wordt bestraft en goed gedrag beloond. Zou dit niet het geval zijn dan is evolutie onmogelijk. Ook de samenleving evolueert. En binnen de samenleving gebruiken we verantwoordelijkheid als sturende factor (terugkoppeling). Verantwoordelijkheid heeft dezelfde functie als het beloning/bestraffing model van de evolutie in de natuur.

Wanneer iemand door -zeg even- toeval besluit iemand anders te vermoorden en dit in daad omzet. Dan moet de samenleving hierop reageren om te voorkomen dat zich dit patroon zich gaat verbreiden (in de genen of in de memen). De betreffende persoon moet bestraft worden zodat de genen/memen die tot moorden aanzetten uitsterven. Of die genen/memen door toeval ontstaan zijn is daarbij irrelevant. De samenleving kan alleen overleven als dit gedrag bestraft wordt.

Mijn conclusie is dan ook dat de vraag zelf “hebben we vrije wil” irrelevant is. Welk antwoord je ook geeft, verantwoordelijkheid kun je niet ontlopen.