Ik heb niet zo heel veel tijd, dus vandaag maar een korte post. Het borduurt voort op de twee meest recente posts.

Wanneer de verlichting de relaties kapt tussen de mens en zijn omgeving, dan houden we een mens over die “overal heen kan”. Hij is “vrij”.

Daar kleven twee problemen aan, de eerste in deze post.

Als we nader analyseren waar zo’n “vrije” persoon intellectueel naar toe kan gaan, dan zijn er twee uitersten te ontdekken. Als eerste de instelling “Ik sta bovenaan en iedereen is ondergeschikt”. En als tweede: “alle mensen zijn hun eigen heerser”. Tussenliggende oplossingen kan ik me maar moeilijk voorstellen. IMO zijn deze twee uitersten als ‘attractors’ te beschouwen. Vroeg of laat drift een samenleving uit losgeslagen mensen naar één van deze beide eindstadia toe.

Ik sta bovenaan: Mensen kennen een ingebouwde dominantie hiërarchie, dus men vindt gemakkelijk een plaats in welke hiërarchische structuur dan ook. Maar zonder een religie die moraal gedrag afdwingt zal deze hiërarchie absolute macht naar beneden hebben. Een dictatuur waarin de leiders volgens eigen willekeur handelen is het gevolg. Met af en toe een bloedige rebellie natuurlijk.

Het andere uiterste waarin losgeslagen mensen kunnen belanden is de anarchie. Ik bedoel anarchie in de oorspronkelijke betekenis: zonder heersers. In dit uiterste heeft iedereen even veel rechten, men is allemaal gelijk. Dit is een instabile situatie omdat a) niet iedereen gelijk is, en b) de mens geen ‘ingebouwde’ ondersteuning heeft voor dit concept. Zeer waarschijnlijk zal deze situatie dan ook niet ontstaan, maar ontsporen naar een soort communisme (of extreem socialisme). Met een omweg, en vol goede bedoelingen. Echter het eindresultaat is zeer waarschijnlijk een communistische of absolutistisch-sociale wereldstaat.

Zoals ik er nu tegen aankijk is een moreel anker noodzakelijk om te voorkomen dat men in het ene of andere uiterste beland. Religie is zo’n moreel anker.

De verlichting heeft de mens bevrijd van religieuze banden, maar heeft ook de religie zelf ernstig aangetast. Ik zie voorlopig de verlichting dan ook als een experiment waarvan het eindresultaat nog niet bekend is.