Een onderwerp waar ik vaak naar terugkeer of omheen cirkel is die van de het individualisme. Er is imo geen twijfel aan dat individualisme maatgevend is voor het success van de westerse cultuur, maar tegelijkertijd heb ik er grote twijfel aan of individualisme wel stabiel is op de lange termijn.

Ik raak er dan ook steeds meer van overtuigd dat individualisme in essentie ook nihilistisch is. Het mag dan zo zijn dat niet alle individualisten direct nihilistisch zijn, maar wanneer iemand de weg naar het individualisme ingeslagen heeft dan is het afglijden naar nihilisme een groot gevaar, en wellicht onvermijdelijk.

Maar wellicht moet ik eerst duidelijk krijgen wat individualisme eigenlijk is.

Ik definieer een individualist als volgt: iemand die de persoon (het individu) als belangrijkste entiteit ziet.

Iemand die iets anders als belangrijkste entiteit ziet, en het individu daaraan ondergeschikt acht is geen individualist. Dat andere kan zowel concreet zijn als abstract. Kenmerk is dat er iets of iemand is die/dat belangrijker is dan een individu.

De individualist ziet in wezen zichzelf als de belangrijkste persoon op aarde. Hetgeen een erg egocentrische instelling is en tot een conflict voert omdat men behoefte heeft aan sociale acceptatie. Het ligt dan voor de hand om ook de andere personen ‘toe te staan’ om de belangrijkste persoon op aarde te zijn. I.e. men maakt het individualisme tot universele standaard. Daaruit volgt dat iedere persoon een recht heeft om dingen te zien zoals hij dat wil. De absolute waarden verdwijnen en worden vervangen door subjectief relativisme. Maar zonder objectieve waarden wordt alles grijs. De waarden vervallen met de dood van het subject. Alles komt tot niets, en er is niets dat het waard is om voor te vechten of zelfs te sterven.

Het feit dat niet alle individualisten ook nihilisten zijn ligt vermoedelijk alleen aan de factor tijd. Uiteindelijk zal iedere individualist tot de nihilistische conclusie moeten komen, of het individualisme los moeten laten. Niet iedere individualist is al zo ver in zijn denken, en waarschijnlijk zijn er vele individualisten die nooit tot die uiteindelijke conclusie komen omdat men er niet (bewust) over nadenkt.

Maar het individualisme als maatschappelijke stroming is nihilistisch en zal uiteindelijk de samenleving ondermijnen. Niet met een gemeenschappelijk ‘aha’ moment, maar door traditionele waarden los te laten en te vervangen door ‘alles mag’. (Dit is op zich geen nieuwe realisatie, ook filosofen als Nietsche zagen dit als uiterste consequentie van de verlichting)

De enigste reden waarom dit nog niet gebeurt is, is de factor tijd. Niet iedereen was onmiddellijk na de verlichting een individualist. Dat had tijd nodig. Maar wanneer de samenleving zich niet realiseert dat we op de huidige koers onszelf ondermijnen, dan biedt de toekomst voor de westerse cultuur niet veel goeds. Willen we dat onze cultuur overleeft dan moeten we onze traditionele waarden herontdekken en het individualisme laten varen.

PS: Hoe herken je een individualist? Een individualist zal er op staan dat ‘alle mensen gelijk zijn’, dat ‘alle gezichtspunten gelijkwaardig zijn’ etc.