De navolgende post is als artikel toegevoegd aan de sectie “Filosofie“.

Is de mens van nature goed of slecht?

Deze vraag ligt ten gronde aan vele andere overwegingen, niet in het minst het klassieke conservatieve/progressieve wereldbeeld.

Ik denk dat het antwoord in de vraag zelf te vinden is.

Van nature is de mens “natuur”.

Eén van mijn lievelingsspreuken is het volgende: In de natuur is er geen goed of kwaad, er zijn alleen consequenties.

De mens is in essentie natuur en we kunnen argumenteren dat de mens daarom niet goed of kwaad is.

Maar: de mens overleeft in sociale verbanden, i.e. samenlevingen. Niet in zijn eentje. En dat heeft gevolgen.

De samenleving haalt het goede in de mens naar boven en onderdrukt het kwade.

Wanneer een persoon in zijn eentje leeft zonder interacties met anderen, dan kan deze persoon geen goed of kwaad doen. Alles wat hij doet is voor eigen rekening en heeft alleen gevolgen voor hemzelf. Zoals in de spreuk boven, er zijn alleen consequenties.

Goed of kwaad zijn dingen die we andere mensen aandoen. In een samenleving dus. Of het goed of kwaad is wordt daarbij niet door diegene bepaald die iets doet, maar door diegene die dat aangedaan wordt.

Wanneer we kwaad doen dan kan dat weliswaar een persoonlijk voordeel opleveren (bv stelen). Maar er zitten wel kosten aan: het risico op vergelding plus de nadelen die het oplevert voor de andere partij. Voor de samenleving als geheel is het uitvoeren van kwaad al heel snel negatief.

Er is niet één samenleving, maar er zijn er vele. Een samenleving waar veel kwaad gedaan wordt zal dan ook al snel achterlopen op een samenleving waar veel goed gedaan wordt. De samenleving die voorop loopt zal de achterblijvers overvleugelen en verdringen. (Dit is de evolutie theorie toegepast op samenlevingen)

Aangezien we al vele duizenden jaren leven hebben de samenlevingen deze evolutie al ondergaan en zijn verreweg de meeste culturen zo ingericht dat het goede de overhand heeft. Zozeer zelfs dat we er van uit moeten gaan dat dit de selectie van de samenleving deels in het DNA van de mens is overgegaan.

Dit wordt bevestigd door waarnemingen: de meeste mensen prefereren het om vriendenlijk en gastvrij met andere mensen om te gaan. Zelfs al is er niet direct een tegenprestatie te verwachten.

Duiven en haviken

In een samenleving waarin alle mensen goed zijn (duiven) is er ook ruimte voor kwaadwillende (haviken). Deze haviken leven op de kosten van de duiven. Het aantal haviken zou toenemen tot ze de duiven verdringen. Maar dat heeft weer als consequentie dat het ook de haviken slechter gaat.

Er is een optimum, waar het aantal haviken klein blijft en de grote massa een duif is.

Duiven en haviken kunnen zich niet veranderen. De mens kan dit wel. Tot op zekere hoogte kunnen we kiezen of en wanneer we havik of duif zijn.

En hier is het cirkeltje rond: het is weer de samenleving die bepaald welke keuze voor ons het beste is.

Is de mens van nature goed of slecht?

Geen van beide, hoewel er wel een tendens kan zijn naar één van de twee. Maar dankzij de samenleving is de goede kant van de mensen duidelijker aanwezig dan de slechte.

Onpersoonlijke interacties

Het bovenstaande gaat over persoonlijke interacties, waar men zelf de consequenties ervaart. Maar niet alle interacties zijn persoonlijk: als één van de partijen in opdracht van een derde partij handelt, en dit ook zonder meer duidelijk is, dan bestaat er wel degelijk de mogelijkheid tot kwaadaardige handelingen. Dit wordt zichtbaar bij de meeste overheden. Een overheid claimt het geweldsmonopolie en niemand kan zich daartegen weren. Een overheid is dan ook bij machte om eenzijdig voordelig te handelen. Bijvoorbeeld bij het innen van belasting of het afdwingen van gedrag - al dan niet middels financiële bestraffing/beloning.

Mensen die tot “havik” gedrag tenderen zullen zich aangetrokken voelen tot een overheidsfunctie.

Zelf denk ik dan ook dat naarmate een overheid groter wordt, de verhouding goed/kwaad in de samenleving meer en meer verschuift in de richting van het kwaad. Hetgeen het duidelijkst zichtbaar is in dictaturen.

Ook hier gelt echter dat overheden die te ver doorschieten in de richting van het kwaad de samenleving (economie) te zwaar schaden en uiteindelijk instorten. Waarbij ik wil opmerken dat natie-overheden een vrij recent verschijnsel zijn (evolutionair gezien) en dit zich -imo- nog niet heeft kunnen stabiliseren. Voorlopig zullen we nog wel moeten leven met schommelingen naar beide zijden (goed & kwaad) van de overheden.

Tenslotte

Het is de samenleving die beoordeeld en bepaald of we goed of slecht handelen. Hier kleeft automatisch de implicatie aan dat (bijna) iedereen in staat is om slecht te handelen. Dit is best wel beangstigend: iedereen is in staat om concentratie kamp bewaker te worden, iedereen is in staat om deel te nemen aan genocides zoals in Ruanda etc…

Deze gedachte is angstaanjagend, en maakt duidelijk dat we zeer voorzichtig moeten zijn met wat we kiezen in onze cultuur. In mijn opinie zou dit de primaire functie van de geschiedenislessen moeten zijn. Wie kan het wat schelen wanneer de slag bij Nieuwpoort was, probeer liever te voorkomen dat we ooit nog eens in kwaadaardige samenlevingsvormen veranderen. Niet door te benadrukken hoe “goed” we waren in het verleden, maar door te laten zien hoe gemakkelijk een bevolking tot kwaad kan vervallen en hoe dit te voorkomen.