Ik sprak gisteren iemand die de “Implicite Associatie Test (IAT)” had gedaan. Dit is een test die de onbewuste associatie zou meten tussen positieve en negatieve begrippen aan de ene kant en blank of zwart aan de andere kant. Door daarna de reactietijden te vergelijken wil men conclusies kunnen trekken of de testpersoon onbewuste racistische eigenschappen zou hebben.

Nu ben ik niet zo goedgelovig en een korte google sessie later was het duidelijk dat deze test daarvoor niet geschikt is.

Naar aanleiding daarvan kwamen we in een discussie over rasisme.

De opening was deze vraag: Als men rasisme wil meten, moet rasisme dan niet onafhankelijk van de persoon bestaan?

Dat wil zeggen, er zou een onafhankelijke ijkstandaard moeten zijn waartegen we een vergelijkende meting kunnen doen.

In afwezigheid van een ijkstandaard kunnen we enkel relatieve metingen doen. Maar bij relatieve metingen is de uitspraak van de meting ook relatief en kunnen we geen absolute conclusies trekken.

De IAT is een relatieve test.

Maar het grootste probleem dat ik zie bij de IAT is dat het probeert iets te meten dat onbewust is, terwijl onze acties -zelfs wanneer ze hun oorsprong in het onderbewuste hebben- daarna nog gefilterd worden door de rest van ons brein. Zelfs als het onderbewuste extreem racistisch zou zijn dan nog hoeft dit niet te betekenen dat de persoon in kwestie ook maar één racistische handeling zou plegen.

Kun je racistisch zijn als je nooit een racistische uitspraak doet, en nooit een racistische handeling pleegt?

En als je dan racistisch bent maar het komt uit je onderbewuste, ben je dan nog wel verantwoordelijk daarvoor?

Rechtelijk gezien is men voor acties die men onderneemt vanuit het onderbewuste (instinctief) op zijn minst deels -zo niet geheel- ontoerekeningsvatbaar.

Een rasisme test die onbewust rasisme zou ontdekken zou tegelijk de toerekeningsvatbaarheid voor racistische handelingen wegnemen.

Ik denk niet dat dat de bedoeling kan zijn.

Maar de discussie was nog niet over. Het ging verder over de vraag of het mogelijk is om de ware motivatie voor een handeling te achterhalen. Bij deze vraag gaat het niet langer over rasisme, het is een principiële kwestie. Kunnen we ooit de motivatie waarom iemand iets deed achterhalen? (In het navolgende bespreek ik dit aan de hand van het rasisme voorbeeld)

We hebben daar lang en breed over gediscuteerd, maar kunnen uiteindelijk slechts tot de conclusie komen dat dit nooit met 100% zekerheid vastgesteld kan worden.

Het is niet mogelijk om te weten waarom iemand iets doet. Zelfs als hij de reden voor zijn doen duidelijk onder woorden brengt. Mensen hebben namelijk de eigenschap te rationaliseren. Dat wil zeggen: we doen iets, en bedenken daar een reden bij wanneer we daar naar gevraagd worden.

Bewust nadenken is niet alleen moeilijk, het kost ook veel energie. Iedereen heeft waarschijnlijk wel eens spijt gehad van een felle reactie terwijl men moe was. Er zijn sterke aanwijzingen dat de hoeveel energie voor bewuste beslissingen beperkt is, en enkel door rust/slaap weer kan worden opgevijzeld.

Mensen doen dingen uit een aantal beweegredenen. Verreweg de meeste daarvan (ik vermoed meer dan 99%) zijn emotioneel gemotiveerd. Slechts een heel enkele keer kan het zijn dat we een bewuste overweging maken op basis van voorliggende feiten.

Wanneer we echter iemand vragen waarom hij iets doet, dan zal hij altijd een reden paraat hebben. Maar die reden is meestal niet de ware reden. We pakken een koekje, en wanneer betrapt: “Ach ik had honger…”. In de meeste gevallen pakt men het koekje voor de dopamine kick. Maar dat weet bijna niemand.

Als iemand iets doet met betrekking tot iemand van een ander ras, en dat is anders dan men de vorige dag (in dezelfde situatie) gedaan heeft voor iemand van het eigen ras, is dat dan racistisch gemotiveerd?

Daarvoor zou men moeten weten waarom die persoon verschillend gehandeld heeft. En er is geen betrouwbare manier om dat te achterhalen. Een langdurige psychologische evaluatie kan wellicht en tipje van de sluier oplichten, maar 100% zekerheid krijg je niet. Misschien was de persoon gewoon moe en had even geen zin om gestoord te worden. Of misschien is hij humeurig omdat het eten slecht gevallen is. Of… etc.

Er zijn bij de vaststelling van interne motivaties geen onfeilbare objectieve maatstaven.

Wanneer iemand wel conclusies trekt over de interne motivatie van iemand anders, dan is dat een subjectieve conclusie. Het interresante en ogenschijnlijk paradoxe daaraan is wel dat dit iets blootgeeft over de interne motivatie van diegene die de conclusie trekt! (Ook niet 100%, maar het licht een tipje van de sluier op)

Ik moet hierbij nog een belangrijke opmerking plaatsen: Het bovenstaande heeft alleen betrekking op de motivatie tot gedrag, niet op de handeling zelf.

Handelingen kunnen beoordeelt worden omdat deze tastbare resultaten hebben of direct geobserveerd kunnen worden. Bij de schuldvraag houden rechtbanken zich dan ook niet bezig met de interne motivatie, maar met de zichtbare feiten. Enkel bij de strafmaat kan de toerekeningsvatbaarheid een rol spelen.