Het begrip vrijheid duikt regelmatig op. Met name ook op libertarische websites en forums. Over het algemeen wordt er van uit gegaan dat vrijheid het maximum is waar we naar (kunnen) streven. Hebben we vrijheid, dan volgt daaruit bijna automatisch het geluk.

Vrijheid wordt dusdanig geïdentificeerd met “geluk” dat het op mij overkomt alsof vrijheid een synoniem is voor geluk. Ook politici maken hier dankbaar gebruik van in hun speeches.

Maar is vrijheid wel zo ideal?

Janis Joplin zong ooit eens “vrijheid is gewoon een ander woord voor wanneer je niets meer hebt om te verliezen” (freedom is just another word for nothing left to lose). En ik denk dat zij hiermee dichter bij de waarheid zit dan onze politici of ideologen.

Vrijheid brengt geen geluk wanneer we daarvoor alles op moeten geven.

De mensen, om maar even breed uit te halen, weten dit. Ze betalen misschien lip service aan het ideaal van de vrijheid, maar in hun dagelijks leven ruilen ze het maar al te graag in voor welzijn, veiligheid en sociabiliteit.

Dit wordt niet alleen duidelijk uit hun politieke keuzes, maar ook in dingen als bv een hypotheek. Men gaat zonder problemen verplichtingen aan die niet te overzien zijn. Rationeel gezien is een hypotheek zo ongeveer het domste wat we kunnen doen. Een lange termijn verplichting aangaan die -wanneer we het niet kunnen volhouden- ons leven totaal kan verwoesten.

Zelf ben ik overtuigd dat mensen alleen doorgaan met gedrag wanneer dit gedrag voor hun een vermeent voordeel oplevert. Politiek of consumptie patroon is daarbij irrelevant. Niemand gaat door met gedrag dat voor hem een reëel en tastbaar nadeel oplevert. Tijdpreferentie speelt daarbij natuurlijk wel een rol.

Ik vermoed dat een stoic zou zeggen “vrijheid is een illusie”. Vrijheid is een beleving en dus subjectief. Dit opent de deur voor manipulatie. Wanneer iemand je kan laten geloven dat je niet vrij bent, dan heeft hij de mogelijkheid om je gedrag te beïnvloeden.

Ware vrijheid, de volledige vrijheid om te doen en laten wat je wilt bestaat niet. Het heeft nooit bestaan en zal nooit bestaan. Mensen die over dat soort vrijheid beginnen zijn in mijn opinie verdacht.

De vrijheid om vrijwillig verplichtingen aan te gaan is ook slechts een schijn vrijheid. Het is immers onmogelijk om te weten wat er in de toekomst zal gebeuren. Elke verplichting -ook de vrijwillige- wordt aangegaan onder informatie schaarste. En die informatie schaarste is asymmetrisch, dwz beide partijen hebben een ander informatie tekort. Hetgeen bijna automatisch inhoudt dat beide partijen elkaar “bedriegen”, en daarbij elkaar van hun vrijheid beroven.

Om dit laatste duidelijk te maken: een bank weet veel meer over hypotheken dan een hypotheek nemer. Maar de hypotheek nemer weet veel meer over zijn eigen omstandigheden dan de bank. Van beide kanten wordt niet al deze extra informatie gedeeld. Maar als niet alle informatie gedeeld wordt, dan is er sprake van manipulatie. En vrijheid verdwijnt uit het spel.

Een zen moment

Vrijheid, paradoxaal genoeg, kan alleen komen uit het besef dat vrijheid niet bestaat. Weten dat vrijheid niet bestaat maakt ons los van het streven naar vrijheid en de manipulatie die daarmee samenhangt.