Toen ik gisteren de financiële leefregels schreef dacht ik eigenlijk dat ik al eens over het fenomeen Gratis had geschreven. Maar ik vond geen artikel over dit onderwerp. Dus vandaag probeer ik dit gat te vullen. Het volgende artikel staat ook onder “financiële vaardigheid”.

Zwart wit uitspraken roepen altijd onmiddellijk een tegenreactie op: maar de zon is toch gratis? Ja dat klopt, de zon is gratis. Net als lucht etc. Strikt genomen bestaat gratis dus wel. Maar in de alledaags gebruikelijke zinsconstructies wordt gratis op een verkeerde manier gebruikt.

Gratis bestaat niet omdat de mens overal moeite voor moet doen. Voor alles moet gewerkt worden. Zelfs een appel van een (wilde) appelboom moet eerst geplukt worden voordat deze gegeten kan worden. Iemand moet de appel plukken. Het mag duidelijk zijn dat niemand zo maar dingen voor iemand anders doet zonder daarvoor iets terug te krijgen.

Ok, ik weet het, de uitzonderingen… , maar in dit geval wordt het al een stuk lastiger om deze te vinden. Je echtgenote doet dingen voor je omdat hij/zij wil dat jullie samenblijven. Je vader en moeder wilden een kind uit zelfzucht. De overheid doet dingen voor je omdat ze aan de macht willen blijven. En de elektriciteit maatschappij geeft een iPad cadeau omdat ze jou aan zichzelf willen binden. Zelfs die winkelier geeft je een banaan cadeau omdat het hem meer waard is jou als klant te binden, dan de banaan de volgende dag weg te moeten gooien omdat hij bedorven is.

Gratis heeft een doel. En daarmee kan het niet langer gratis zijn. Echt gratis is alleen mogelijk wanneer er geen doel achter zit. De zon schijnt zonder doel. Of wij er zijn of niet, die zon blijft gewoon schijnen. Maar voor mensen gaat dit niet op.

Strikt genomen zou ik echter toch niet moeten zeggen dat gratis niet bestaat. Er is namelijk een soort uitzondering. Er zijn situaties waarin we niet persoonlijk van iets profiteren, maar als soort. En voor de mensen kunnen we ‘soort’ gelijk stellen aan ‘samenleving’. Want wij zijn als soort onze eigen grootste concurrenten. Dit creëert een klein gaatje waar we persoonlijk van iets kunnen profiteren (i.e. gratis krijgen) zonder daarvoor te moeten betalen. I.e. iets terug te moeten doen. Dit komt het dichtst bij echt gratis. De gevallen die het hier betreft zijn die die de samenleving helpen in de concurrentie met andere culturen. Bijvoorbeeld de onderlinge samenhang versterken. Maar ook extremere gevallen zoals soldaten die hun leven riskeren voor hun kameraden.

Het doel van gratis is vrijwel altijd een gedragsverandering die op den duur de verstrekker van gratis een profijt oplevert. Dat kan financieel zijn, emotioneel, of zelfs indirect via het overleven van de samenleving.

Wees daarom voorzichtig wanneer iets gratis is. Er zitten haakjes aan die iets gaan kosten. We doen er goed aan om te bedenken wat die kosten zullen gaan zijn.

Facebook is niet gratis, google is niet gratis, en zelfs deze blog is niet gratis… al hoop ik zelf indirect via een betere samenleving van je te kunnen profiteren… tenslotte is win-win wel degelijk mogelijk!