In de SF verhalen “Dune” wordt er een apparaat gebruikt om vast te stellen of iemand mens is of niet - de ‘gom jabbar’. Het verschil tussen mens en dier wordt daarbij vastgesteld door imaginaire pijn te veroorzaken en te zien of men deze verdraagt op straffe van de dood. De ‘dierlijke’ reactie is vluchten voor de pijn ongeacht de dodelijke consequentie. Een mens zou besluiten de pijn te verdragen om zo de dood te ontlopen.

Nu geloof ik niet dat deze fictieve test zou kunnen werken, maar het zegt me wel dat er meer mensen zich bezig houden met de vraag in hoeverre we rationeel handelen.

Ik ben best wel gefascineerd door rationaliteit. De mens is in staat om rationeel te denken, maar tegelijk is het bijna onmogelijk om vast te stellen of een besluit rationeel is of niet. Ik zou zelfs willen stellen dat puur rationele besluiten onmogelijk zijn. In elk besluit zit wel een emotionele component.

En het mag paradoxaal lijken, maar ik geloof dat wanneer er meer mensen deelnemen aan een besluitvorming, het uiteindelijke besluit meer door emoties gedomineerd zal worden dan door rationaliteit. Ik denk dat dit komt omdat emoties elkaar kunnen versterken maar rationaliteit niet kan uitkomen boven de meest rationale deelnemer in de besluitvorming.

Ik ken slechts twee gebieden waar we zeker kunnen zijn van rationaliteit: wiskunde en techniek. Zelfs in de wetenschap kan slechts van rationaliteit gesproken worden wanneer we iets kunnen doen (middels techniek of wiskunde) om rationaliteit vast te stellen.

Binnen de techniek weten we of iets rationeel is of niet door simpelweg te kijken of het werkt of niet. Werkt het, dan was het rationeel. Werkt het niet, dan niet.

Wiskunde is een geval op zich, het is een formele wereld die werkt volgens regels die men uit zekere begin voorwaarden heeft afgeleid en die bewezen worden omdat ze niet in strijd zijn met andere regels die ook uit deze begin voorwaarden afgeleid zijn (of met de begin voorwaarden zelf).

(In de software ontwikkeling komt techniek en wiskunde wel heel rationeel samen…)

Zowel wiskunde als techniek bestaan in zekere zin ‘buiten’ de mens, zijn extern aan de mens. De wiskunde is daarbij imaginair, terwijl techniek juist heel werelds -concreet en tastbaar- is.

Mijn fascinatie met rationaliteit is dat een niet rationeel wezen toch in staat is om rationele dingen te maken en bedenken. Ik denk ook dat we niet echt kunnen ontkennen dat rationaliteit de grootste schepper van voorspoed is die de mensheid heeft. Zelfs mensen die dit ontkennen willen niet onder niet-rationele omstandigheden leven.

Dit maakt de aanval op rationaliteit die ik tegenwoordig denk te zien uit de (extreem) linkse hoek dan ook volstrekt onbegrijpelijk. Maar dat is een onderwerp op zich.