Een tijdje geleden kreeg JP (Jordan Peterson) een vraag over de “JQ”. Daarbij staat JQ voor “Jewish Question”. In de USA verstaat men hieronder de overrepresentatie van joden in invloedrijke posities. Het oorspronkelijke antwoord van JP was “kan ik nu niet beantwoorden”. Maar later maakte hij een blogpost over dit onderwerp waarin hij de min of meer gebruikelijke progressieve positie innam.

Die blogpost is door enkele mensen zwaar bekritiseert. En daarop ontstond er ophef over de persoon Jordan Peterson in de zin dat men hem verweet niet intellectueel oprecht te zijn.

Daarbij kwam nog een interview met Sam Harris waarin men kennelijk verstrikt raakte in een debat over wat “waarheid” is. (PS: Ik heb dit debat niet gehoord). Ook hier verweet men JP er weer van niet intellectueel oprecht te zijn, of het bij het verkeerde eind te hebben.

Zover de samenvatting. Ik ga verder niet op de ontstane brouhaha in, wat mij veeleer opviel is iets anders: de kennelijke noodzaak voor veel mensen om een persoon op een voetstuk te zetten. In de brouhaha zijn er namelijk veel mensen die JP op een voetstuk zetten en niet accepteren dat men JP verwijt onoprecht te zijn, of intellectueel tekort te schieten. Deze mensen nemen de belagers van JP zwaar onder vuur.

Waarom doen ze dat?

De meest waarschijnlijke theorie die ik als reden kan bedenken heeft te maken met het mensbeeld dat ik een tijdje geleden presenteerde. Mensen zijn niet rationeel, maar heuristisch. We nemen -waar het maar gaat- mentale afkortingen. Één van deze afkortingen is het creëren van iconen: mensen waarvan men veronderstelt dat ze veel slimmer zijn dan wijzelf, en het dus goed is om hun voorbeeld te volgen.

Het probleem bij iconen is dat we geen onderscheidt meer maken in wat het icoon zegt. Alles wat het icoon zegt wordt voor “waar” aangenomen, als de hoogste wijsheid.

Het is niet zo moeilijk om te zien waarom deze heuristic goed werkt. Het is namelijk de perfecte manier om te profiteren van de wijsheid van iemand die slimmer is dan wijzelf. Iemand met een IQ van, zeg 100, kan zich op deze manier gedragen als iemand met een IQ van, zeg 110. Dat is een flink evolutionair voordeel. Zelfs als het icoon niet altijd gelijk heeft! Zo kunnen de heel slimme mensen het schijnbare (gemiddelde) IQ van een samenleving flink verhogen.

De brouhaha ontstaat waarschijnlijk als aangetoond wordt dat het icoon fout is op een bepaald gebied (of vraag). Dan treedt cognitieve dissonantie op, en die ontlaadt zich in emotionele reacties die de persoon treffen die de onjuistheid van het icoon aantoont.

Een icoon zou er beter aan doen om zich te beperken tot zijn gebied van expertise. Maar als je op een voetstuk geplaatst wordt dan is dat niet gemakkelijk.

Vraag: wanneer er iconen zijn die duidelijk veel slimmer zijn dan de rest is het voor de volgelingen van het icoon beter of slechter om geïnformeerd te worden over onjuistheden van het icoon? (Als het icoon zijn status verliest en hij niet langer als voorbeeld voor zijn volgelingen functioneert, zijn zijn volgelingen dan beter of slechter af?)