Het woord meme is voor het eerst gebruikt door Richard Dawkins in het boek “The Selfish Gene” in 1976. Je hebt er waarschijnlijk al van gehoord.

Een meme is mogelijk nog het best te vertalen met “idee”. Maar die vertaling vind ik niet geheel juist. Een ‘meme’ doet meer dan een idee: een meme verspreid zich van persoon naar persoon en kan daarbij muteren of vergezeld gaan van andere (nieuwe) memen.

In zekere zin is een meme vergelijkbaar met een bacterie: het verspreid zich in de daartoe geëigende voedingsbodem waarbij het kan muteren en zich aanpassen aan die voedingsbodem. Natuurlijk met dat verschil dat de voedingsbodem hier gevormd wordt door het menselijk brein!

Nutting of niet?

Net als bacteriën kunnen memen goedaardig en kwaadaardig zijn. Maar in tegenstelling tot bacteriën kunnen de nuttige en/of schadelijke effecten optreden bij verschillende personen. I.e. de ene persoon kan profiteren van een meme terwijl een andere persoon er juist nadeel van ondervind. Denk bijvoorbeeld de memen betreffende de “overheid”.

Dit is ook gelijk de brug met de samenleving. De cultuur van een samenleving is eigenlijk een verzameling memen. Oftewel een meme-complex. Een meme-complex is een groot aantal samenwerkende memen.

Een meme is nuttig voor een persoon wanneer het de persoonlijke omstandigheden verbeterd. Een meme is nuttig voor de samenleving indien deze het voortbestaan van de samenleving ten goede komt. Maar daarbij hoeft een meme niet vor iedere persoon binnen die samenleving nuttig te zijn. Enkel het netto effect telt. (Het spreekt voor zich dat ik hierbij het thema moraal buiten beschouwing laat)

Cultuur

De vorm waarin we in de samenleving met elkaar omgaan -de cultuur- veranderd voortdurend. De memen veranderen en/of worden vervangen. Culturen staan met elkaar in concurrentie maar kunnen ook memen van elkaar adapteren. De betere cultuur “verslaat” de zwakkere cultuur en vervangt of veranderd deze. Dat kan zowel middels oorlog maar ook op vreedzame wijze.

Genen

Niet alle gedrag is op memen gebaseerd. Genen dragen ook een belangrijk steentje bij, en natuurlijk kunnen we ook keuzes maken. Het verschil tussen genen en memen is daarbij niet altijd even gemakkelijk. Soms is er ook sprake van gedrag dat vanuit genen gestuurd wordt, maar waarbij de invulling -of uitvoering- door memen beïnvloed wordt.

Grafische benadering

Zelf houdt ik wel van visualisering. Ik stel me dan de verzameling van alle mogelijk memen voor als een grijs vlak:

grijs vlak

In dit vlak is elk punt een meme. Elke mogelijk meme is ingetekend, resulterend in een uniform grijs vlak met daarin oneindig veel punten.

Als we een scheiding aanbrengen tussen nuttige en niet nuttige memen dan ontstaat bijvoorbeeld volgend figuur:

nuttige memen

Binnen de gele cirkel vinden we alle nuttige memen. Natuurlijk had ik ook een andere vorm kunnen kiezen. Alle nuttige memen zijn geel gekleurd. (Een paradox: er zijn oneindig veel nuttige memen en oneindig veel niet-nuttige memen, maar toch zijn er minder nuttige dan niet-nuttige memen. Dit is een leuke hersenbreker en naar ik gelezen heb wiskundig correct!)

Natuurlijk hebben we in de samenleving niet alleen nuttige memen, er zijn ook best wel een aantal niet-nuttige memen aanwezig. Dit kunnen we middels een tweede cirkel weergeven die alle memen bevat die in een samenleving aanwezig zijn:

gehouden memen

De oranje memen zijn de nuttige memen die bekend zijn in de samenleving, de rood(ige) zijn niet nuttig.

De niet-nuttige memen dragen niet bij tot een betere samenleving, maar beslaan wel plaats. Het zou beter zijn om deze te vervangen door nuttige memen. Daarom stel ik dat alle niet nuttige memen in feite zelfs schadelijk zijn. Zo niet direct, dan toch indirect door gemiste kansen.

Dat wil niet zeggen dat we nooit schadelijke memen zouden moeten hebben. Immers memen evolueren, dus het is onvermijdelijk dat er af en toe schadelijke memen ontstaan uit nuttige memen. Wel is het zaak om de schadelijke memen zo snel mogelijk te verliezen.

Wat niet in deze figuren tot uiting komt is het relatieve nut (of schadelijkheid) van een meme. Twee memen kunnen beide nuttig zijn, maar de een kan meer nut opleveren dan de ander. Dit zou middels kleur intensiteit weergeven kunnen worden -misschien iets om later toe te voegen…

Conclusie

Wat kunnen we nu hiermee?

Ik denk dat we hiermee een paar aspecten mbt de samenleving duidelijk kunnen maken, maar dat wil ik dan in een volgend artikel doen…