Ik zal niet ingaan op de vraag wat de oorzaak zal zijn van het einde van de democratie. Op zich is dat irrelevant. Ik vind de vraag hoe het zal verlopen veel interessanter. Met name voor de verschillende groepen in de samenleving.

Met verwijzing naar de post van gisteren, de democratie eindigt wanneer de afstotende krachten tussen de groepen groter wordt dan de cohesie plus de dreiging met staatsgeweld. In een formule, het breekpunt wordt bereikt wanneer: A > (C + G)

Een overheid zal altijd proberen zijn eigen hachje te redden in de aanname dat ze hiermee “het land” redden.

De overheid heeft hier drie mogelijkheden voor:

  1. De afstotende krachten kleiner maken
  2. De cohesie te vergroten
  3. De dreiging te verhogen

1) De eerste optie lijkt contra productief voor een overheid. Een overheid bevestigd juist de noodzaak voor haar bestaan door de afstotende krachten in de samenleving te koesteren, en soms zelfs te verhogen. Deze krachten te verkleinen komt niet natuurlijk en vergt een zekere mate van zelfopoffering. Hiertoe lijken politici maar moeilijk in staat. In een liberale democratie komt daar nog bij dat vele maatregelen die de afstotende krachten kunnen verkleinen in eerste instantie juist het omgekeerde lijken te bewerken en zo zeer slecht verkoopbaar zijn.

2) Cohesie vergroten kan door de nationale identiteit te versterken. Dit is mogelijk door terug te grijpen op het (roemrijke) verleden of door een externe vijand te creëren. In de huidige politieke realiteit is het vrijwel onmogelijk om terug te grijpen op het verleden. Het is niet politiek correct om het verleden te verheerlijken. En in Europa is ook het creëren van een externe vijand lastig geworden vanwege de EU. De enige mogelijkheid die ik op dit moment zie is Rusland, maar ook dat is lastige vanwege de afhankelijkheid van russisch gas en vanwege de kleine russische economie (ongeveer net zo groot als die van Italie).

3) Het verhogen van de dreiging met staatsgeweld is de gemakkelijkste manier om een land “bij elkaar” te houden. Vooral omdat dit niet in gelijke mate op alle groepen moet worden gedaan. De overheid kan één van de kleinere groepen uitkiezen en deze onder druk zetten. Hoewel gemakkelijk, dit heeft een groot nadeel: de afstotende krachten kunnen nu groeien tot er opnieuw een moment komt waarop de overheid iets moet doen. Het grote gevaar is dat er een vicieuze cirkel ontstaat.

Hoe zou dit er in de realiteit uit kunnen zien?

Ik denk dat toenemende onrust in de bevolking door een overheid zal worden beantwoord met maatregelen die de opmars van de onrust vertragen (bv: reductie van vrijheid van meningsuiting), en de dreiging tegen selectieve groepen vergroten. In het vergroten van de dreiging zal ook de politieke voorkeur een rol spelen. Zo zou ik verwachten dat in een late liberale democratie (i.e. links-progressief) vooral tegen rechts zal worden opgetreden. En wel ongeacht de oorzaak voor de toegenomen onrust en zelfs al zou er vanuit de rechtse hoek geen gevaar bestaan.

Echter, verder oplopende spanningen (afstotende krachten) maken een uitbreiding van de kleine groep noodzakelijk. De aanvankelijke selectie (van uiterst rechts) breidt zich langzaam maar zeker tot de meer gematigde (rechtse) groepen.

Speculatief zou ik verwachten dat wanneer ook de meest rechtse tak van de links-liberalen in het vizier raken er een grote kans is op het “onderbreken” van de democratie. Verkiezingen worden uitgesteld en vroeg of laat volgt er een gematigde coup. Waarbij men de bevolking gerustgesteld met de mededeling dat er binnenkort verkiezingen zullen volgen. Echter de noodzaak voor openlijk geweld om de rust te bewaren maken nieuwe verkiezingen onmogelijk. Er zal waarschijnlijk het een en ander aan politieke beweging zijn binnen de overheid, echter zonder inmenging van het volk. Feitelijk is hiermee de democratie al beeïndigd, ook als het in naam nog lange tijd bestaat. Mijn vermoeden is dat op een dag ook deze vorm onder gaat en vervangen wordt door een dictatuur middels een militaire overname.

Een van de dingen die hierbij interresant zijn is dat zelfs de eerste coup door een groot deel van de bevolking gewild zal zijn. Wellicht niet de meerderheid, maar toch wel een belangrijk grote groep. De eerste coup zal ook niet van rechts komen. Integendeel, ik zou verwachten dat deze coup nog in het teken staat van “het redden van de links-progressieve (liberale) democratie”. Dit verklaart ook de steun die deze coup zal vinden onder de bevolking.

PS: het buitensluiten van politieke partijen van regeringsdeelname kunnen we beschouwen als een soort soft-soft-coup.

De tweede coup (militair in essentie) zal op minder instemming kunnen rekenen. Het is aan te nemen dat dan de economische omstandigheden al bijzonder slecht zijn geworden. Het vertrouwen in de overheden is nog verder afgenomen, en hoewel er waarschijnlijk geen open weerstand zal zijn, zal men ook niet staan te juichen. Ook zal deze tweede coup een politieke zwaai naar autoritaire tijden inluiden, i.e. naar rechts.

De grote vraag is natuurlijk: wanneer?

Tja, daar moet ik verstek laten gaan. Ik heb geen idee. Een ander aspect van deze dynamiek is dat het grotendeels chaotisch verloopt. Het kan plotseling beginnen en zich snel voltrekken, maar het kan ook uitgerekt worden over lange lange tijd met vele kleinere stappen. Dit zal onder andere afhankelijk zijn van de globale economie. Zolang we hier in het westen op de import van goedkope producten kunnen rekenen lijkt me het langzame model aantrekkelijker. Gaat echter de globale economie haperen, dan zou het wel eens heel snel kunnen gaan.