Zowel op vrijspreker als ook bionic mosquitto is het thema zakendoen al meermaals aangesproken. Mijn vraag daarbij is: moeten we bij het zakendoen morele aspecten meewegen?

Op zich is dit een lastige vraag waaraan binnen de literatuur over het NAP (Non Agressie Principe) vrijwel nooit aandacht gegeven wordt. Ik vermoed dat hiervoor vooral een diepe emotionele reden aanwezig is: Wanneer we volmondig ‘JA’ zouden antwoorden dan volgt daaruit dat we de transacties met onze directe omgeving moeten verminderen. Want het gebeurt maar zelden dat er mede NAP-ers in je directe omgeving zijn. Het gevolg is dat we geïsoleerd raken. En als het onderbewuste iets wil verhinderen, dan is het wel de kansen op voortplanting verkleinen.

De vraag zelf begint met “moeten”. Maar natuurlijk is dit niet bedoelt in de vorm van dwang, maar in de vorm van moreel handelen. Eigenlijk zou de vraag beter kunnen zijn: is het immoreel om zaken te doen met immorele mensen?

We kennen uit de gezagshiërarchie het principe van delegatie: Een baas kan werk delegeren. Maar een baas kan geen verantwoording delegeren.

Moraliteit is het verantwoordelijk houden voor de maatschappelijke gevolgen van een daad. In een hiërarchie ligt de moraliteit dus bij de baas.

Maar we weten ook dat na de tweede wereldoorlog het argument “bevel is bevel” niet altijd opgaat. De mens is en blijft verantwoordelijk voor de gevolgen van zijn daden, uitgevoerd in opdracht of uit zelfmotivatie.

Een baas is dan ook verantwoordelijk voor de morele gevolgen van opdrachten die hij geeft, maar dat ontheft de werknemer niet van zijn eigen morele verantwoording. I.e. wanneer een baas zegt “ruim die olie even op” dan is hij verantwoordelijk daarvoor, maar wanneer de werknemer de olie in de sloot achter de werkplaats kiepert, dan is ook de werknemer daarvoor verantwoordelijk. (De baas is verantwoordelijk voor de onduidelijke, of meervoudig interpreteerbare opdracht, hij had eigenlijk moeten zeggen “dump die olie in de oude olie opvang tank”). De werknemer is verantwoordelijk voor de keuze die hij gemaakt heeft.

Wanneer de baas zou zeggen “ruim die olie even op, en gooi het maar in de sloot” dan is de baas volledig verantwoordelijk. Maar ook nu gaat de werknemer niet vrijuit. Hij is verantwoordelijk voor de hoeveelheid “keuze” die hij heeft om de opdracht niet uit te voeren. Hij zou bijvoorbeeld kunnen weigeren en een potentieel ontslag accepteren, of een loonsverhoging mislopen. Omdat hier een zekere mate van dwang aanwezig is is de verantwoordelijkheid van de werknemer vermindert. Een exacte afweging is hierbij niet mogelijk, die zou door een rechtbank gemaakt moeten worden. Maar dat is voor de oorspronkelijke vraag ook niet belangrijk.

Wanneer we iets inkopen is dat m.i. gelijk aan het opdracht geven tot productie. Er ontstaat een opdrachtgever-opdrachtnemer relatie. We zouden ook kunnen zeggen een baas/werknemer relatie.

Ik zou dan ook zeggen dat wanneer we zo moreel mogelijk willen leven we ook de moraliteit pyramide moeten accepteren die we impliciet creëren door ons handelen. Zowel bij het zakendoen als het inkopen.

Dat is een harde noot. Want bedenk ook dat er geen onschuld door onwetendheid bestaat.

Het is onmogelijk om altijd alles te weten wat er gebeurt tijdens de productie van iets. Ik bedoel dat het fysiek onmogelijk is. Een parallel met de erfzonde uit de bijbelse verhalen dwingt zich op. Hiermee zullen we moeten leren leven. Ter overvloede wellicht, maar dit ontslaat ons niet van de verantwoordelijkheid, het betekend alleen wel dat we nooit ons perfecte NAP ideaal kunnen halen als individu.