Door het lezen van vele boeken over ons brein, psychologie, en nu r/K theorie is het misschien wel handig als ik mijn voorstelling eens presenteer over hoe we nu eigenlijk in elkaar zitten. Dat wil zeggen: hoe onze hersenen in elkaar zitten.

Dit is mijn model:

model van het brein

Als erste moet ik kwijt dat dit geen wetenschappelijk model is. Het is gewoon de indruk die ik heb gekregen uit de lectuur die ik gelezen heb. Ik ben me er goed van bewust dat dit veel te simpel is, en niet eens in de buurt komt van de ware situatie. Maar als heuristisch model lijkt het vrij aardig te voldoen.

Boven links zit het onderbewuste. Het onderbewuste bestaat voor een groot deel uit de fysieke opbouw van de hersenen. Deze is ons zelfbewustzijn onbekend. Ons zelfbewustzijn heeft geen enkele directe methode om te ervaren hoe onze hersenen nu echt zijn opgebouwd en wat dat betekent. Natuurlijk kunnen we wel een scan laten maken, maar dat is indirect. Er is -behalve misschien hoofdpijn- geen enkele directe informatie uit de fysieke opbouw van de hersenen aan het zelfbewustzijn.

De fysieke opbouw van de hersenen is niet statisch. Maar nu loop ik vooruit.

Het zelfbewustzijn zit eigenlijk een beetje geïsoleerd in het midden. Het ervaart impulsen vanuit ons onderbewuste, en het ontvangt (gefilterde) informatie van de buitenwereld. De enige directe controle die het zelfbewustzijn heeft is de filtering van de impulsen uit het onderbewuste en slechts een selectie daarvan als actie door te laten. Mogelijk heeft het zelfbewustzijn ook de mogelijkheid om zelf acties te starten, maar hierover heb ik nog geen duidelijk beeld.

Het zelfbewustzijn is een zeer fascinerend deel van de hersenen. Wat het precies is weet nog niemand. Ik zie het een soort applicatie die op de hardware en het operating systeem van de fysieke hersenen draait. Dit doet eigenlijk niet ter zake. Ik wil er alleen even op wijzen dat alles in dit figuur zich natuurlijk in de fysieke hersenen afspeelt. De verschillende blokken zijn alleen logische scheidingen.

Ook heb ik in het model een directe verbinding gelaten tussen impulsen en acties. Dit om aan te geven dat we niet in staat zijn om alle impulsen vanuit het onderbewuste te filteren voordat deze in acties uitmonden.

Hoewel het zelfbewustzijn geen direct zicht heeft op het onderbewuste kan het onderbewuste wel via emoties het zelfbewustzijn beïnvloeden. Ik vraag me af of deze verbinding wellicht in twee richtingen moet lopen. Kan het zelfbewustzijn ook emoties oproepen om zo feedback te geven aan het onderbewuste? Vooralsnog laat ik de pijl in één richting lopen. (Er moet wel een feedback zijn, alleen heb ik daarover geen voorstelling. Het hoeft niet via emoties te lopen.)

Aan de ontvangst kant ziet het er ook niet zo goed uit voor het zelfbewustzijn. De impulsen/observaties die we doen worden pas na filtering doorgelaten aan het zelfbewustzijn. Het zelfbewustzijn krijgt alleen te zien wat na filtering door het onderbewuste overblijft.

Al met al lijkt in dit model het zelfbewustzijn nogal overbodig… Zo kan ik me goed voorstellen dat een aantal dieren geen zelfbewustzijn heeft, en dit nauwelijks invloed heeft op het functioneren. Het is zelfs zo dat we als mens vaak op autopiloot draaien en het zelfbewustzijn bijna geheel uit de loop verdwenen is. Denk bijvoorbeeld aan de ‘flow’ toestand. Daarin zijn we zeer productief of bereiken een hoge prestatie, zonder dat we ons erg bewust zijn. Tijd lijkt in flow bijna niet te bestaan.

Zoals reeds vermeldt, het onderbewuste is niet star. Het is in staat te leren. Nieuwe fysieke verbindingen te leggen. Hiertoe staat het zelfbewustzijn in verbinding met het onderbewuste zodat het in staat is om het onderbewuste te instrueren dat iets goed of slecht is. Het onderbewuste leert hieruit en past de toekomstige impulsen aan als ook eventueel het filter mechanisme voor de observaties. Deze verbinding is niet ingetekend omdat ik deze verbinding nog niet duidelijk voor ogen heb. (Het hele deel rond emoties is niet ingetekend omdat dit voor mij nog een vraagteken is)

Het zelfbewustzijn is niet alleen bijna overbodig, het lijkt ook niet erg potent te zijn. Het beslist niet wat er gedaan gaat worden, maar filtert wat er aan impulsen vanuit het onderbewuste komt. Dit levert een probleem voor de eigenwaarde op. Gelukkig heeft ons zelfbewustzijn daar een oplossing op gevonden: rationalisering.

Rationalisering: Het zelfbewustzijn gaat redenen verzinnen om verklaringen te verkrijgen voor de impulsen die uit het onderbewuste komen. Vraag: Waarom sloeg je naar die vlieg? Antwoord: Omdat die me irriteerde! - Nu zou je zeggen, Ja maar die vlieg irriteerde me ECHT!… Zeker, rationalisatie is echt. Voor diegene die het doet tenminste. Iemand anders zou wellicht heel anders (of helemaal niet) gereageerd hebben. Zou de vraag niet gesteld zijn geweest, maar iemand had ons na een uur gevraagd worden of we naar een vlieg geslagen hadden, zouden we het wellicht niet eens meer weten!

Rationalisaties duiden op de -toch wel!- belangrijke functie van het zelfbewustzijn: Het onderbewuste helpen om een werkend model van de werkelijkheid op te bouwen zodat het (men) in de toekomst beter kan functioneren. (Hiervoor is het eerder aangesproken feedback mechanisme nodig)

Dit betekend ook dat de werkelijkheid die we ervaren voor een groot deel uit rationalisaties bestaat. Of die rationalisaties voor iedereen gelijk zijn? Nee natuurlijk niet. Een ieder leeft in zijn eigen wereld (van rationalisaties). En zolang ze werken is daar niets mis mee! Stoppen ze met werken, dan noemen we dit cognitieve dissonantie. Dat wil nog wel eens rare situaties opleveren.

Ik zal nog wel eens terug verwijzen naar dit hersen model. Bijvoorbeeld als ik weer terugkom op de r/K theorie…