De meeste mensen kennen het spreekwoord wel: Macht corrumpeert, absolute macht corrumpeert absoluut. Maar dit spreekwoord kunnen we zonder problemen ook toepassen op geld zoals uit de schandalen rond enkele hulporganisaties blijkt.

De afgelopen dagen hebben we kunnen ervaren hoe Oxfam in de schijnwerpers is gekomen door de gedragingen van hun medewerkers in rampgebieden. En ook het rode kruis lijkt niet geheel vrij van smet. En als ik het zo moet inschatten, dan denk ik dat er nog wel meer hulporganisaties problemen hebben.

Op menselijk vlak lijkt het me wel duidelijk hoe deze problemen ontstaan: als medewerker van een hulporganisatie sta je toch vrij alleen in situaties waarin weinig tot geen controle over je gedrag mogelijk is. Tegelijkertijd gaat er redelijk wat geld door je handen waarover er ook slechts beperkte controle kan zijn. (Volledige controle is onmogelijk in rampgebieden en het nastreven van volledige controle zou de hulp tot stilstand brengen) En dat kunnen we aftoppen met de frustraties die deze mensen moeten krijgen na verloop van tijd: al hun moeite lijkt maar weinig tot geen vruchten te dragen.

Je moet dan wel sterk in je schoenen staan als je niet af en toe wat voor jezelf wilt doen. Hoewel dit misbruik is stel ik me voor dat de medewerker dit de eerste paar keer als “terechte beloning” voor hemzelf ziet. Wanneer dan keer op keer blijkt dat er geen repercussies volgen… dan is voor de corrumpeerbare mensen het hek al snel van de dam. Ook al zijn ze oorspronkelijk vol goede bedoeling geweest.

Sterker nog, in met name de grote organisaties kan er nog een tweede dynamiek ontstaan: de mogelijkheid tot corruptie heeft een aanzuigende werking op mensen die deze mogelijkheid zien en specifiek daartoe bij de organisatie in dienst gaan. Daarbovenop komt dan het soort-zoekt-soort effect: corrumpeerbare mensen steunen andere corrumpeerbare mensen. Deze stijgen zo binnen de organisatie op en de organisatie rot van binnen uit.

Het is niet mijn bedoeling om hulporganisaties in een kwaad daglicht te stellen, ik neem dit enkel als aanleiding om het mechanisme dat tot corruptie leidt aan de kaak te stellen. Dit mechanisme zien we ook bij de overheid, bedrijven en andere organisaties. Maar de controle is bij organisaties in het eigen land vaak veel sterker, en dus komt het daar minder snel tot uiting. Maar ik ben er wel zeker van dat vrijwel iedereen dit mechanisme wel eens binnen de eigen clubs of bedrijven aan het werk heeft kunnen zien.

Dit mechanisme is een systeem eigenschap (“emergent property”) van onze samenleving. Sociale controle is de enige manier om dit in de perken te houden.

Ook iets om aan te denken wanneer ik terugkom op ‘de perfecte staatsvorm’.